Bana Yalan Söyle (Lie to Me)

Birinin yüzüne bakarak yalan söylediğini anlayabilir miyiz? Lie to Me dizisini izlerken insanın aklına bu soru geliyor. Kaşların küçük bir hareketi, dudakların gerilmesi, bir anlığına değişen bakış… Ekranda bütün bu ayrıntılar, saklı bir gerçeğe açılan kapılar gibi görünüyor.

Hayatta ise o kapıların ardında tek bir cevap bulunmuyor. Bir insanın yüzünde gördüğümüz gerginlik; korkunun, çekingenliğin, yorgunluğun ya da anlatmakta zorlandığı bir meselenin izini taşıyabilir. Bir ifadeyi fark etmek başka, onun nedenini bilmek başkadır.

Lie to Me’nin uyandırdığı merak

Paul Ekman’ın çalışmalarından esinlenen Lie to Me, yüz ifadelerini ve sözsüz iletişimi hikâyesinin merkezine yerleştiriyor. Dizinin beni etkileyen tarafı, sıradan bir konuşmada gözden kaçırabileceğimiz ayrıntılara dikkat çekmesi.

Bir sahneyi izlerken yalnızca söylenenleri değil, cümlelerin arasındaki duraksamaları da takip etmeye başlıyorsunuz. Sonra günlük hayatta bir arkadaşınızı dinlerken aynı merak beliriyor: “Acaba anlatmak istediği ama henüz söyleyemediği bir şey var mı?”

Bu merak değerli. Fakat dizideki hızlı çözümleri gerçek hayata taşımak kolayca yanılgıya dönüşebilir. İnsan ilişkilerinde her bakışın tek bir karşılığı, her hareketin değişmez bir anlamı yok.

Aynı ifade, farklı hikâyeler

Şöyle birini düşünün: Kaşları hafifçe çatılmış, dudakları birbirine yaklaşmış, bakışları dalgın. Yalnızca yüzüne bakarsak onun huzursuz olduğunu düşünebiliriz. Peki neden?

Bir randevuya geç kalmaktan endişeleniyor olabilir. Bir iş görüşmesinde kendini doğru anlatmaya çalışıyor olabilir. Yakın bir arkadaşından duyduğu haberi anlamlandırmaya çalışıyor da olabilir. Yüzündeki benzer ifade, bu üç durumda bambaşka bir hikâyeye eşlik eder.

Bu yüzden bir hareket gördüğümüzde kendimize küçük bir pay bırakabiliriz: “Ben böyle yorumladım; ama başka bir açıklaması olabilir.” Bu cümle, karşımızdaki insanı kendi tahminimize hapsetmemize engel olur.

Mimikler yalanın kesin kanıtı mı?

Tek bir mimikten, bakıştan veya beden hareketinden kesin bir yalan sonucu çıkaramayız. Ekman’ın dikkat çektiği noktalardan biri de bu: Bir duygunun görünmesi, kişinin yalan söylediğini kanıtlamaz; belirgin bir işaret görülmemesi de mutlaka doğruyu söylediği anlamına gelmez.

Örneğin suçlandığı için korkan birinin yüzündeki korkuyu, suçlu olduğunun kanıtı sanabiliriz. Oysa korktuğu şey, yapmadığı bir şey yüzünden yanlış anlaşılmak olabilir. Duyguyu fark etsek bile sebebini henüz bilmiyor olabiliriz.

Birine güvenip güvenmeyeceğimiz gibi önemli bir konuda, yalnızca yüz ifadesine dayanmak yerine anlattıklarını, somut bilgileri ve zaman içindeki davranışlarını birlikte değerlendirmek daha anlamlıdır.

Gözlemden iyi bir soruya geçmek

Bir arkadaşınızın konuşurken durgunlaştığını fark ettiniz diyelim. “Benden bir şey saklıyorsun” demek yerine, “Bu konu seni düşündürdü mü?” diye sorabilirsiniz. Birincisi tahminimizi karşı tarafa yükler; ikincisi ona kendi deneyimini anlatma fırsatı verir.

Günlük sohbetlerde şu üç küçük adımı deneyebilirsiniz:

• Fark edin: Gerçekte ne gördünüz veya duydunuz? “Bir süre sustu” bir gözlemdir; “Bana kızdı” ise yorumdur.
• Sorun: Cevabı önceden belirlemeden, “O anda aklından ne geçti?” gibi açık bir soru yöneltin.
• Dinleyin: Yanıtı kendi tahmininize uydurmaya çalışmadan dinleyin. İnsan bazen hemen konuşmaya hazır olmayabilir.

Bir yüzün arkasında bir insan var

Lie to Me’den aklımda kalan merakı, günlük hayatta insanları daha dikkatli dinlemeye dönüştürmeyi seviyorum. Çünkü birini anlamaya çalışırken en kolay unuttuğumuz şey, onun bizim henüz bilmediğimiz bir hikâyesi olduğu.

Bir yüz ifadesi bize soru sordurabilir. O sorunun cevabını ise karşımızdakine söz vererek arayabiliriz. Bazen bir ilişkiyi derinleştiren şey, “Seni çözdüm” duygusu değil, içten bir meraktır: “Seni daha iyi anlamak istiyorum.”

Hakan Mengüç