Etiket: trans (page 1 of 1)

07 Mart 2010 / 4 Yorum

Dikkatin Peşinde: Toplum, Sinema ve Trans Etkisi

Bu bir farkındalık ve bilgilendirme yazısıdır.

Bir film izlerken gözlerinizin dolduğu oldu mu? Karşınızdaki insanların oyuncu olduğunu, yaşananların bir senaryoya dayandığını bilirsiniz. Yine de bir ayrılık sahnesinde boğazınız düğümlenir, bir tehlike anında nefesinizi tutarsınız. Bazen film bittiğinde iki saatin nasıl geçtiğini anlayamazsınız.

Peki, bizi bir hikâyenin içine bu kadar çeken nedir? Ve dikkatimizi içine alan bu etki, sinemanın dışında hayatımızın neresinde karşımıza çıkar?

Gündelik dilde “transa girmek” sözü, kendini bir deneyime kaptırmayı anlatmak için kullanılır. Ancak bir filme dalmak, heyecanlanmak ya da haz duymak tek başına hipnoz anlamına gelmez. Hipnozun bilimsel tanımlarında odaklanmış dikkat, çevresel farkındalığın azalması ve telkine yanıt verme kapasitesi birlikte ele alınır. Burada “trans etkisi” derken daha geniş anlamıyla dikkatin bir deneyimde yoğunlaşmasını kastediyoruz. Kaynak: Amerikan Psikoloji Birliği

Sinemada bu yoğunlaşmanın nasıl oluştuğunu kolayca gözlemleyebiliriz. Karanlık salon, büyük perde, çevremizi saran sesler ve merak uyandıran bir hikâye… Hepsi dikkatimizi aynı yere davet eder. Bir süre sonra koltuğumuzu, gün içindeki işlerimizi, hatta elimizde tuttuğumuz içeceği unutabiliriz.

Yönetmen, kameranın yönüyle neye bakacağımızı; kurgu ile bir görüntüde ne kadar kalacağımızı belirler. Yakın planda titreyen bir el, uzun bir açıklamadan daha etkili olabilir. Yüzünü gördüğümüz kişinin korkusuna yaklaşır, onun bekleyişine ortak oluruz.

Müzik de bu deneyimin güçlü bir parçasıdır. Aynı yüz ifadesi, hüzünlü bir müzikle yalnızlığı; tedirgin edici seslerle tehlikeyi çağrıştırabilir. Film müziği üzerine yapılan deneysel bir araştırma, müziğin izleyicilerin sahneye ve karaktere ilişkin yorumlarını etkileyebildiğini gösteriyor. Kaynak: Film müziklerinin görsel algıya etkisi üzerine araştırma

Bunu gündelik bir örnekle düşünelim: Boş bir koridorda yürüyen birini izliyorsunuz. Arkada neşeli bir melodi varsa sıradan bir geçiş sahnesi gibi gelebilir. Derinden gelen, giderek yükselen bir ses varsa kapının arkasında bir şey beklemeye başlarsınız. Görüntü aynı kalırken beklentiniz değişir.

Şaşırtma da dikkati yakalayan araçlardan biridir. Beklenmedik bir ses, ani bir görüntü ya da hikâyenin yönünü değiştiren bir gelişme bizi bir anda sahneye çekebilir. Ancak buradan “Şaşıran insan her söyleneni kabul eder” sonucu çıkmaz. Dikkatin yakalanması ile kişinin iradesinin ortadan kalkması aynı şey değildir.

Sinemanın bir başka gücü, hayal kurma kapasitemize seslenmesidir. Bir karakterin yerinde kendimizi düşünürüz. Onun kaybını kendi kayıplarımızla, umudunu kendi beklentilerimizle buluştururuz. Filmdeki hikâye, içimizdeki başka bir hikâyeye dokunur. Bu nedenle aynı film bir insanı derinden etkilerken başka biri için sıradan kalabilir.

Toplumsal hayatta da dikkatin ve duygunun birlikte yoğunlaştığı ortamlarla karşılaşırız. Konserlerde, spor karşılaşmalarında, törenlerde ve mitinglerde ortak ritimler, semboller ve tekrarlar kullanılır. Binlerce kişinin aynı anda bir şarkıya eşlik ettiğini düşünün. Orada yalnızca ses yoktur; birlikte bir şey yaşama ve bir topluluğa ait olma duygusu da vardır.

Bu deneyimleri bütünüyle “toplu hipnoz” diye adlandırmak fazla iddialı olur. Yine de hangi duyguların öne çıkarıldığına bakmak öğreticidir: Birlik mi, umut mu, korku mu, öfke mi? Kalabalığın içinde duyduğumuz coşku bize ne söylüyor, bizden hangi davranışı bekliyor?

Reklamlar da benzer sorularla incelenebilir. Bir içecek reklamında yalnızca ürün gösterilmez; arkadaşlık, serinlik, neşe ve güzel bir gün hissi de sunulur. Bir otomobil, özgürlük görüntüleriyle yan yana getirilir. Böylece ürünün özelliklerine, onunla ilişkilendirilmesi istenen bir duygu eşlik eder.

Bu açıdan haz ve heyecan, yalnızca yaşadığımız duygular değildir; anlatıların bizi içine çekmek için başvurduğu unsurlardır. Ancak her etkilenme manipülasyon sayılmaz. Bir film bizi başka bir insanın acısına yaklaştırabilir. Bir şarkı ortak bir hatırayı canlandırabilir. İncelenmesi gereken, duygunun hangi amaçla kullanıldığı ve verilen mesajın gerçeğe ne kadar dayandığıdır.

Farkındalık, film izlerken duygulanmaktan ya da bir konserde coşmaktan vazgeçmek değildir. Bazen deneyimin ardından durup kendimize sorabilmektir:

“Bende hangi duygu uyandı? Bu duyguyu hangi görüntü, söz veya müzik güçlendirdi? Hissettiklerimle bana sunulan bilgiyi birbirinden ayırabiliyor muyum?”

Bir hikâyeye kendimizi bırakabiliriz. Sonrasında o hikâyenin bize ne anlattığını, neyi göstermediğini ve bizi neye inandırmak istediğini de düşünebiliriz. Dikkatimizi tanımak, kendi seçimlerimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olur.

06 Mart 2010 / 5 Yorum

Transı Oluşturan Durumlar – Karmaşa, Aşırı Bilgi

Bu bir farkındalık ve bilgilendirme yazısıdır.

Bir film izlerken zamanın nasıl geçtiğini unuttuğunuz oldu mu? İçinde bulunduğunuz odayı bir süre fark etmediğiniz, bir karakterin acısını kendi içinizde hissettiğiniz, sahnenin kurgu olduğunu bildiğiniz hâlde gözyaşlarınızı tutamadığınız anlar…

Böyle anlarda dikkatiniz hikâyenin içine yerleşir. Dışarıdaki dünya geri planda kalırken ekrandaki dünya duygularınızda karşılık bulur.

Gündelik dilde bu deneyime “transa kapılmak” diyebiliriz. Ancak bir filme dalmak, yoğun duygulanmak ve klinik hipnoz aynı şey değildir. Hipnozda odaklanmış dikkat ve telkine yanıt verme önemli yer tutar; her yoğun odaklanma deneyimini hipnoz olarak adlandırmak doğru olmaz. Bu yazıda “trans etkisi” ifadesini, dikkatin daralması ve kişinin bir deneyime kendini kaptırması anlamında kullanıyorum. Amerikan Psikoloji Derneği

İnsan zihninin aynı anda işleyebildiği bilgi sınırlıdır. Bir yandan konuşmaları dinlerken diğer yandan ekrandaki yazıları okumak, görüntüleri takip etmek ve gelen bildirimlere bakmak bu sınırı fark etmemizi sağlar.

George Miller’ın 1956 yılında yayımladığı çalışmayla tanınan “yedi, artı veya eksi iki” ifadesi, zamanla zihnin değişmez bir kuralı gibi anlatılmıştır. Oysa kapasite; göreve, bilginin nasıl gruplandığına ve kişinin önceden bildiklerine göre değişir. Sonraki araştırmalar, belirli koşullarda yaklaşık dört bilgi biriminin tutulabildiğini göstermiştir. Buradan “Yedinci bilgiden sonra bilinç kapanır ve verilen her şey bilinçaltına yerleşir” sonucu çıkarılamaz. Nelson Cowan’ın değerlendirmesi

Örneğin, 2–5–6–2–2–8–5–3 dizisini hatırlamakta zorlanabiliriz. Aynı diziyi 256–228–53 şeklinde grupladığımızda işimiz kolaylaşabilir. Değişen, sayıların kendisinden çok onları zihnimizde düzenleme biçimidir.

Sinema, dikkatimizi düzenleme konusunda güçlü bir anlatım diline sahiptir. Kamera bir yüze yaklaştığında o yüzün ifadesine yöneliriz. Kadrajın dışında kalanları göremeyiz. Kurgu, bir bilgiyi bizden saklayıp başka bir bilgiyi öne çıkarır. Müzik, henüz görünür bir tehlike yokken bile yaklaşan bir şeyler olduğu hissini hazırlayabilir.

Bir gerilim sahnesini düşünün: Boş bir koridor, yavaşlayan adımlar, kapalı bir kapı ve uzayan bir sessizlik… Burada dikkati yakalayan şey aşırı bilgi değildir. Bazen tek bir ayrıntı ve onun etrafında kurulan beklenti yeterlidir. Dolayısıyla sinemanın etkisini yalnızca karmaşayla açıklayamayız; sadelik, ritim ve merak da aynı ölçüde önemlidir.

Film izleyen kişiler üzerinde yapılan araştırmalarda, bazı yapımların izleyicilerin beyin etkinliklerinde benzer zaman örüntüleri oluşturduğu görülmüştür. Bu benzerlik, film içeriğine ve yönetim biçimine göre değişir. Bulgular sinemanın dikkati ortak noktalara yöneltebildiğini destekler; herkesin aynı düşünceyi benimsediğini veya iradesini kaybettiğini göstermez. Hasson ve arkadaşları, Neurocinematics

Hikâyenin etkisi, film bittiğinde de sürebilir. Bir karakterin dünyasına yaklaştığımızda onun seçimlerini daha anlaşılır bulabiliriz. Anlatıya kapılma üzerine araştırmalar, hikâyeye daha fazla dalmanın hikâyeyle uyumlu inançları ve karakterlere yönelik değerlendirmeleri etkileyebildiğini gösteriyor. Bu, sinemanın hem empati kurdurma hem de belirli bir bakış açısını çekici hâle getirme gücünü anlamamıza yardımcı olur. Green ve Brock’un araştırması

Toplumsal yaşamda da benzer dikkat ve duygu düzenlemeleriyle karşılaşırız. Reklamlarda ürün bir mutluluk hikâyesine yerleştirilir. Siyasi iletişimde karmaşık meseleler kısa sloganlarla anlatılır. Törenlerde, konserlerde ve kalabalık etkinliklerde müzik, tekrar ve ortak hareketler aynı ana katılma deneyimini güçlendirmek için kullanılır. Bunların tamamını “toplumsal hipnoz” diye adlandırmak fazla genelleyici olur. Her bağlamın amacı ve insanlar üzerindeki etkisi farklıdır.

Tekrarın ise özellikle üzerinde durmak gerekir. Aynı sözü sık duymak, o sözü tanıdık hâle getirir. Araştırmalar, tekrar edilen ifadelerin daha doğru algılanabildiğini gösteriyor. Bu yüzden bir iddianın her yerde karşımıza çıkması, doğruluğuna ilişkin bağımsız bir kanıt değildir. Tekrar ve doğruluk algısı üzerine araştırma

Bu bilgilerle reklamları, haberleri ve filmleri incelerken şu sorulara bakabiliriz: Dikkatim hangi ayrıntıya çekiliyor? Hangi bilgi dışarıda kalıyor? Bende uyandırılan duygu, anlatılan iddiayı değerlendirme biçimimi etkiliyor mu? Bir düşünceyi kanıtları nedeniyle mi benimsiyorum, yoksa artık çok tanıdık geldiği için mi?

Bir filmden etkilenmek, müzikle coşmak veya bir hikâyede kendimizden bir parça bulmak hayatın değerli deneyimleridir. Farkındalık, bu deneyimlerin içinde kendi tepkilerimizi de görebilmektir.

Bazen bunun için küçük bir duraklama yeterlidir: Ekrandan başımızı kaldırmak, duygumuzun yatışmasını beklemek, duyduğumuz iddianın kaynağına bakmak…

Dikkatimizin nereye yöneldiğini fark etmek, seçimlerimizi daha bilinçli yapabilmemiz için bir başlangıçtır.

04 Mart 2010 / 3 Yorum

Dikkatin Gücü: Toplum ve Sinema Bizi Nasıl Etkiliyor?

Bu bir farkındalık ve bilgilendirme yazısıdır.

Bir film izlerken bulunduğunuz odayı unuttuğunuz oldu mu? Perdedeki karakterin yaşadıklarını sanki siz yaşıyormuşsunuz gibi hissettiğiniz, bir sahnede gözlerinizin dolduğu, başka bir sahnede bedeninizin gerildiği…

Oysa bir hikâye izlediğinizi biliyorsunuz. Buna rağmen duygularınız o hikâyeye katılıyor.

Bu deneyim, dikkatin belli bir noktada yoğunlaşmasının hayatımızdaki etkisini gösterir. Dikkatimiz bir görüntüye, sese, düşünceye veya duyguya yöneldiğinde çevremizdeki başka şeyler geri planda kalabilir. Günlük dilde buna bazen “transa girmek” deriz. Ancak bir filme dalmak, meditasyon yapmak ve hipnoz aynı şey değildir. Hipnozda odaklanmış dikkatin ve çevresel farkındalıktaki azalmanın yanında, telkinlere yanıt verme kapasitesi de tanımın bir parçasıdır. Amerikan Psikoloji Derneği

Dikkati kendi içine yöneltmek de bu çerçevede düşünülebilir. İnsan nefesine, bedenindeki duyumlara veya zihninde canlandırdığı bir sahneye odaklandığında dışarıdaki bazı uyaranları daha az fark edebilir. Fakat yalnızca içe yönelmek, herkesin mutlaka transa gireceği anlamına gelmez.

Asıl üzerinde durmaya değer soru şudur: Dikkatimizin bu özelliği, içinde yaşadığımız toplumsal ortamda nasıl kullanılıyor?

Sinema: Dikkatin ve Duygunun Birlikte Yönlendirilmesi

Sinema, bakışımızı ve duygularımızı yönlendiren bir sanattır. Kamera bir yüzü yakın plana aldığında o yüzdeki ifadeye odaklanırız. Kurgu, hangi olayı ne zaman öğreneceğimizi belirler. Müzik, aynı görüntüyü huzurlu, hüzünlü veya tehditkâr hissetmemize katkıda bulunabilir.

Bir gerilim sahnesini düşünün: Karanlık bir koridor, yavaşça açılan bir kapı, giderek belirginleşen ayak sesleri… Henüz ortada bir tehlike görünmese bile dikkatiniz kapının arkasında ne olduğuna kilitlenebilir. Sahne, beklentinizi adım adım kurar.

Film izleme üzerine yapılan bir araştırma, bazı filmlerin farklı izleyicilerde beyin etkinliğini belirli bölgelerde benzer zaman örüntülerine taşıyabildiğini göstermiştir. Bu bulgu, sinemanın izleyici deneyimini yapılandırma gücüne işaret eder; herkesin aynı düşünceye sahip olduğunu veya iradesinin yönetildiğini göstermez. Hasson ve arkadaşları, Neurocinematics

Sinema üzerine burada yaptığım yorum şu: Bir film yalnızca nereye bakacağımızı belirlemez; kimin hikâyesini yakından tanıyacağımızı da seçer. Bir karakterin korkularını, kayıplarını ve umutlarını öğrendikçe onun davranışlarını kendi bakış açısından anlamaya başlayabiliriz.

Bu, sanatın empati kurdurabilen gücüdür. Aynı anlatım gücü, belirli bir yaşam biçimini çekici göstermek veya bir topluluğu sürekli tehdit olarak sunmak için de kullanılabilir. Bu yüzden bir hikâyede gösterilenler kadar, kimin sesinin eksik kaldığı da önemlidir.

Hikâyeler Düşüncelerimize Nasıl Dokunur?

Bazı fikirler bize doğrudan söylendiğinde onları tartışırız. Aynı fikir, içine girdiğimiz bir hikâyenin parçası olduğunda ise önce bir karakterin deneyimi olarak karşımıza çıkar.

Psikolojide “anlatıya taşınma” olarak incelenen bu süreç, kişinin dikkatinin, hayal gücünün ve duygularının hikâyeye yoğunlaşmasını anlatır. Araştırmalar, hikâyeye kapılmanın tutum ve inançları etkileyebildiğini gösterir. Etkinin derecesi kişiye, hikâyeye ve bağlama göre değişir. Green ve Appel, Narrative Transportation

Bu açıdan bakıldığında bir reklamın küçük bir aile hikâyesi anlatması, bir kampanyanın kişisel bir deneyimle başlaması veya bir filmin bir düşünceyi sevdiğimiz karakter üzerinden dile getirmesi anlamlıdır. Hikâye, mesajın duygusal olarak karşılık bulabileceği bir bağlam oluşturur.

Toplumsal Hayatta Ortak Dikkat

Toplumsal hayatın pek çok alanında insanların dikkati aynı noktaya yönelir. Konserlerde, törenlerde, mitinglerde ve spor karşılaşmalarında ortak sesler, ritimler, simgeler ve tekrarlarla karşılaşırız.

Bütün bu deneyimleri “toplu hipnoz” diye adlandırmak doğru olmaz. Bunları ortak dikkat, duygusal katılım ve aidiyet açısından incelemek daha açıklayıcıdır. Aynı şarkıya eşlik etmek veya aynı anda tezahürat yapmak, insanların bir topluluğun parçası olduklarını hissettikleri bir deneyime dönüşebilir.

Bu ortak deneyimin anlamı, nasıl ve hangi amaçla kurulduğuna bağlıdır. Bir anma töreni ortak bir acıya alan açabilir. Bir konser insanları buluşturabilir. Bir propaganda anlatısı ise korkuyu, öfkeyi veya aidiyet arzusunu belirli bir görüşe destek sağlamak için kullanmaya çalışabilir.

Dolayısıyla “toplum insanları transa sokuyor” gibi tek bir açıklama yetersiz kalır. Daha somut sorular sormak gerekir: Dikkati kim yönlendiriyor? Hangi duygu öne çıkarılıyor? Hangi bilgi görünür, hangisi eksik? İzleyiciden ne yapması bekleniyor?

Etkilenirken Farkında Kalabilmek

Bir filmden etkilenmek, bir şarkıyla duygulanmak veya bir hikâyede kendini bulmak insan olmanın doğal parçalarıdır. Farkındalık, bu deneyimleri yaşarken onları inceleyebileceğimiz bir alan açar.

İzlediğimiz bir içerikten sonra kendimize şu soruları sorabiliriz:

Bende en güçlü hangi duygu oluştu?
Bu duyguyu hangi görüntüler, sözler ve sesler besledi?
Anlatılan hikâye beni hangi düşünceye yaklaştırıyor?
Farklı bir kişinin bakış açısından anlatılsaydı ne değişirdi?
Hissettiğim şey ile doğruluğunu bildiğim şey birbirine karışıyor mu?

Özellikle bir içerik bizi hemen satın almaya, paylaşmaya veya taraf tutmaya çağırıyorsa kısa bir ara vermek yararlı olabilir. Duygunun yoğunluğu azaldığında mesajı yeniden değerlendirebilir, iddiaları başka kaynaklarla karşılaştırabiliriz.

Dikkatimiz, dünyayla kurduğumuz ilişkinin önemli bir parçasıdır. Onu neyin çektiğini fark ettikçe, gördüklerimizi ve hissettiklerimizi daha bilinçli değerlendirme imkânı buluruz. Bir hikâyenin içinde yolculuk ederken, o hikâyenin bize dünyayı hangi pencereden gösterdiğini de görebiliriz.

01 Mart 2010 / 12 Yorum

Dikkatimiz Nereye Gidiyor? Toplum, Sinema ve Trans Etkisi

Bu bir farkındalık ve bilgilendirme yazısıdır.

Hiç bir film izlerken bulunduğunuz odayı unuttuğunuz oldu mu? Bir karakterin başına gelenleri kendi başınıza gelmiş gibi hissettiğiniz, sahnenin kurgu olduğunu bildiğiniz hâlde kalbinizin hızlandığı anlar…

Bir romanın içinde kaybolurken, sevdiğiniz bir müziği dinlerken ya da denizin hareketlerini seyrederken de benzer bir dalma hâli yaşayabilirsiniz. Dikkatiniz bir deneyimde yoğunlaşırken çevrenizdeki başka şeyler geri planda kalır.

Gündelik dilde bu deneyimlere bazen “trans” deriz. Ancak her yoğun odaklanmayı hipnozla eşitlemek doğru değildir. Hipnozun bilimsel tanımında odaklanmış dikkat ve çevresel farkındalığın azalmasının yanında, telkinlere yanıt verme kapasitesindeki artış da yer alır. Dolayısıyla bir filme kapılmak, tek başına hipnotize olduğumuz anlamına gelmez. Amerikan Psikoloji Derneği

Burada üzerinde durmak istediğim konu şu: Dikkatimiz nasıl yönlendiriliyor ve bu yönlendirme duygularımızı, olayları yorumlama biçimimizi nasıl etkileyebiliyor?

Sinema, bu soruyu anlamak için çok iyi bir örnektir.

Bir yönetmen bize yalnızca bir hikâye anlatmaz; neye, ne zaman ve hangi açıdan bakacağımızı da seçer. Kamera bir yüzü yakın plana aldığında o yüzdeki duyguyu izleriz. Karanlık bir koridoru uzun süre gösterdiğinde orada bir şey olmasını beklemeye başlarız. Bir kapının ardını göstermediğinde ise eksik olanı hayal gücümüzle tamamlarız.

Böylece film, dikkatimizi belirli bir alanda tutar. O sırada salonun duvarları, oturduğumuz koltuk ya da gün içinde yaşadığımız küçük meseleler önemini kaybedebilir.

Film izleyen kişiler üzerinde yapılan araştırmalarda, bazı beyin bölgelerindeki etkinliklerin izleyiciler arasında benzer zamanlarda değişebildiği görülmüştür. Bu bulgu, filmlerin ortak bir algısal deneyim oluşturabildiğini gösterir; herkesin aynı şeyi düşündüğü veya iradesini kaybettiği anlamına gelmez. Hasson ve arkadaşlarının araştırması

Görüntü kadar ses de bu deneyimin parçasıdır. Aynı yüzü hüzünlü bir müzik eşliğinde gördüğünüzü düşünün. Ardından aynı görüntüyü gerilim müziğiyle hayal edin. İlkinde bir kayıp hikâyesi ararken ikincisinde bir tehlikeden şüphelenebilirsiniz. Görüntü aynı kalsa da onu yorumladığınız duygusal çerçeve değişebilir.

Korku filmleri bu imkânı özellikle görünür kılar. Sessizlik, bekleyiş, belirsizlik ve ani sesler, dikkatimizi yaklaşabilecek bir tehlikeye yöneltir. Paranormal Activity gibi filmleri bu açıdan okumak mümkündür: Sıradan bir odanın görüntüsü, “Birazdan ne olacak?” beklentisiyle izlenince küçük bir hareket bile önem kazanır.

Bazen bizi korkutan, gördüğümüz şeyden çok görmeyi beklediğimiz şeydir.

Sinema bu yoğunlaşmayı yalnızca korkutmak için kullanmaz. Bir karakterin dünyasına yakından bakmamızı sağlayarak onunla duygusal bağ kurmamıza da yardımcı olur. Kendi hayatımızda hiç karşılaşmadığımız bir insanın acısını, yalnızlığını veya umudunu anlamaya yaklaşabiliriz. Dikkatin yönlendirilmesi, sanatın empati kurma imkânlarından biridir.

Aynı zamanda şu soruyu sormak da değerlidir: Hikâye kimin gözünden anlatılıyor? Kimin gerekçelerini duyuyor, kimin sesini hiç duymuyoruz?

Çünkü bir filmde olduğu gibi toplumsal hayatta da bize gösterilenler kadar, çerçevenin dışında kalanlar önem taşır.

Toplum tek bir yönetmen tarafından yönetilen bir film değildir. Yine de reklamlarda, siyasi konuşmalarda, haberlerde ve toplu etkinliklerde dikkati belirli bir noktada toplama çabasını görebiliriz.

Bir reklam, bir ürünü yalnızca özellikleriyle sunmak yerine onu huzurlu bir aile sofrasının, özgürlüğün ya da kabul görmenin içine yerleştirebilir. Böyle bir anlatıyı incelerken “Bu ürün hakkında ne öğrendim?” sorusunun yanına “Bu ürünle hangi duyguyu ilişkilendirmem isteniyor?” sorusunu da koyabiliriz.

Siyasi iletişimde ise tekrar edilen sloganlar, güçlü simgeler ve “biz” duygusunu öne çıkaran anlatılar dikkatimizi belirli bir yorum etrafında toplayabilir. Karmaşık bir meselenin tek bir korku, tek bir düşman ya da tek bir kurtuluş vaadi üzerinden sunulması, meselenin diğer yönlerini görmemizi zorlaştırabilir.

Ancak bir kalabalığın aynı anda coşması, alkışlaması veya aynı sözü tekrar etmesi, o insanların hipnozda olduğunu göstermez. Ortak heyecanı, aidiyet duygusunu ve sosyal etkileşimi de hesaba katmak gerekir. İnsan davranışını yalnızca “transa girdiler” diyerek açıklamak, anlamaya çalıştığımız gerçeği fazla basitleştirir.

Konserlerde, törenlerde ve tribünlerde de ritim, tekrar ve ortak hareket üzerinden güçlü bir birliktelik yaşanabilir. Bu deneyim insana sevinç, dayanışma ve anlam verebilir. Böyle anları değerlendirirken duygunun gücü kadar, kişinin soru sormasına ve farklı davranmasına ne kadar alan kaldığına da bakabiliriz.

Farkındalık, bütün bu deneyimlerden uzak durmak demek değildir. Bir filmden etkilenebilir, bir şarkıyla duygulanabilir, bir topluluğun parçası olmaktan mutluluk duyabiliriz. Bizi etkileyen anlatının nasıl kurulduğunu merak etmek, o deneyimi daha bilinçli yaşamamıza yardımcı olur.

Zaman zaman durup kendimize birkaç soru sorabiliriz:

Şu anda dikkatim neye yöneliyor?
Bende hangi duygu uyandırılıyor?
Bu anlatıda hangi bilgi veya bakış açısı eksik?
Hissettiğim duygudan hareketle hangi sonuca varıyorum?
Aynı konuyu başka bir kaynaktan görsem nasıl değerlendirirdim?

Bir filmin ardından sizi en çok etkileyen sahneyi düşünün. O sahnede müzik olmasaydı ne hissederdiniz? Kamera başka bir karakteri izleseydi kime hak verirdiniz? Haberlerde veya reklamlarda da benzer sorular sorabilirsiniz.

Dikkatimiz, dünyayla kurduğumuz ilişkinin önemli bir parçasıdır. Onu nereye verdiğimizi fark ettikçe, bir hikâyenin bizi hangi duygulara taşıdığını ve hangi düşüncelere davet ettiğini daha açık görebiliriz.

Bazen bu farkındalık, ekranın karşısında ya da bir kalabalığın içinde, kendimize sessizce sorduğumuz tek bir soruyla başlar: “Şu anda beni etkileyen şey ne?”

28 Şubat 2010 / 5 Yorum

Trans Nedir? Transı Oluşturan Durumlar ve Günlük Hayattaki Örnekleri

Bu bir farkındalık yazısıdır. Bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Amacı, trans kavramını bilimsel çerçevede açıklamak ve günlük yaşamda dikkatimizi nasıl kullandığımızı fark etmemize yardımcı olmaktır.

Bilimsel olarak trans nedir?

Bir kitaba dalıp çevrenizdeki sesleri daha az fark ettiğiniz, bir filmi izlerken zamanın nasıl geçtiğini anlamadığınız oldu mu? Bu deneyimler, dikkatin belirli bir yaşantıya yoğunlaşabildiğini gösterir. Günlük dilde bunlara bazen “transa girmek” denir. Ancak bilimsel açıdan her dalıp gitme hâlini hipnoz olarak adlandırmak doğru değildir.

Trans, farklı bağlamlarda kullanılan geniş bir kavramdır; tek ve herkesin üzerinde uzlaştığı bir tanımı yoktur. Genellikle kişinin dikkatinin belirli bir düşünceye, duyuma veya etkinliğe yoğunlaşmasıyla çevreye ilişkin farkındalığının değiştiği deneyimleri anlatır. “Değişmiş bilinç hâli” ifadesi de tek başına bu deneyimin nasıl oluştuğunu açıklamaz.

Hipnoz daha belirli bir kavramdır. Amerikan Psikoloji Birliği’nin ilgili bölümünün tanımında; odaklanmış dikkat, çevredeki diğer uyaranların daha az fark edilmesi ve telkinlere yanıt verme kapasitesinin artması öne çıkar. Telkin, kişinin algı, duyum veya deneyiminde bir değişikliği hayal etmesine yönelik bir öneri olarak düşünülebilir. Bu tanım, yalnızca bir şeye yoğunlaşmanın hipnozu açıklamaya yetmediğini de gösterir. Kaynak: APA, hipnozun bilimsel çerçevesi.

Gündelik dalıp gitmeleri anlamak için psikolojideki “absorpsiyon”, yani bir deneyime yoğun biçimde kendini verme kavramı da yararlıdır. Kişi bir hikâyeye, düşünceye ya da uğraşa öylesine odaklanır ki çevresindeki başka şeyler dikkatinin dışında kalabilir. Kaynak: APA Psikoloji Sözlüğü.

Transı oluşturan durumlar nelerdir?

Herkesi aynı biçimde ve mutlaka transa sokan bir durum listesi yoktur. Bunun yerine, dikkatin yoğunlaşmasını ve trans benzeri deneyimleri kolaylaştırabilen koşullardan söz edebiliriz:

Dikkatin belli bir noktada toplanması: Bir ses, nesne, anlatı veya bedensel duyum dikkatimizin merkezine yerleştiğinde diğer uyaranlar daha az fark edilebilir.
Bir etkinliğe kendini kaptırmak: Sürükleyici bir kitap, film, oyun veya hobi dikkati uzun süre üzerinde tutabilir. Kişi çevresinde olup biteni daha az izlediğini sonradan fark edebilir.
Ritim ve tekrar: Tekrarlayan sesler ve hareketler dikkati etkileyebilir. Ancak tekrarın bulunması, kişinin mutlaka transa girdiği anlamına gelmez.
İçe yönelmiş dikkat: Bir imgeye, düşünceye veya nefesin doğal akışına odaklanmak, dikkatin dış ortamdan iç deneyime kaymasını sağlayabilir. Meditasyon, dua ve hipnoz bazı dikkat özelliklerini paylaşabilse de birbirinin aynısı değildir.
Yönlendirme ve telkin: Hipnoz uygulamalarında dikkati odaklamaya ve belirli deneyimleri hayal etmeye yönelik öneriler kullanılır. İnsanların bu önerilere yanıtları farklılık gösterir.

Bu açıklamalar, dikkatin seçici yapısı ve hipnozda kullanılan odaklanma süreçleri temel alınarak hazırlanmıştır. APA: Dikkat; Uluslararası Hipnoz Derneği: Hipnoz nedir?; Odaklanma ve hipnotik yönlendirme hakkında bilgi.

İnsan günlük hayatta nasıl farkında olmadan trans benzeri hâller yaşar?

Buradaki “farkında olmadan” ifadesi, bilincin kapanması anlamına gelmez. Kişi, dikkatinin ne kadar daraldığını veya başka bir yere yöneldiğini o anda fark etmeyebilir. Bunu çoğu zaman biri seslendiğinde ya da saate baktığında anlar.

Roman okurken: Hikâyeye kapılır, odadaki konuşmayı kaçırırsınız. Dikkatiniz okuduklarınıza yoğunlaşmıştır.
Film izlerken: Olayların içine çekilir, çevrenizdeki ayrıntıları daha az fark edersiniz.
Müzik dinlerken veya bir hobiyle uğraşırken: Melodiye, çizdiğiniz resme ya da elinizdeki işe dalıp zamanın geçtiğini sonradan fark edebilirsiniz.
Bir şey okurken düşüncelere dalınca: Gözleriniz satırlarda ilerlediği hâlde aklınız başka bir konudadır. Bu örnekte dikkatin yoğunlaşmasından çok “zihin gezinmesi” söz konusudur; bunu otomatik olarak hipnoz sayamayız.

Bu örnekler birbirinin aynısı değildir. Bir hikâyeye yoğunlaşmak ile dikkatin hikâyeden uzaklaşıp başka düşüncelere kayması farklı süreçlerdir. Okuma sırasında zihin gezinmesini inceleyen araştırmalar da bu ayrımı ele alır. Kaynak: Okuma sırasında zihin gezinmesi üzerine araştırma.

Günlük yaşamda neyi fark edebiliriz?

Kendinize zaman zaman şu soruyu sorabilirsiniz: “Şu anda dikkatim nerede?” Bir konuşmayı gerçekten dinliyor musunuz, yoksa kendi düşüncelerinize mi daldınız? Bir kitabın içeriğine mi odaklandınız, yoksa gözleriniz satırlarda ilerlerken zihniniz başka bir yerde mi?

Bu yazının daveti, her deneyime “trans” etiketi koymak değil; dikkatinizin hareketini tanımaktır. Zihnimizin bir şeye dalabilmesi günlük yaşamın tanıdık bir parçasıdır. Bunu fark etmek, dikkatimizi yeniden yaptığımız işe ve bulunduğumuz ana yöneltmemize yardımcı olabilir.

İlgili yazı: Dikkatin Belli Bir Noktaya Yöneltilmesi